Psychoza AI | przegląd badań z punktu widzenia psychologa

Spis treści

Czym jest psychoza AI i czy w ogóle jest?

Algorytmy AI zadomowiły się na stałe w naszym życiu, nawet w ujęciu klinicznym są często wykorzystywane do pracy z pacjentami borykającymi się z trudnościami w obrębie zdrowia psychicznego. Jednak te same systemy mogą przyczyniać się do wystąpienia lub nasilenia objawów psychotycznych: tak zwanej „psychozy AI”.

Pojawiające się i szybko narastające dowody wskazują, że algorytmy AI mogą odzwierciedlać, potwierdzać lub wzmacniać treści urojeniowe lub wielkościowe, szczególnie u użytkowników już podatnych na psychozę.

Warto tutaj podkreślić, że termin psychoza AI jest często używany do opisania szeregu trudności, nie jest jednak jeszcze formalną kliniczną jednostka chorobową.

Najczęstsze schematy/tematyka halucynacji:

Duchowe przebudzenie, poczucie bycia mesjaszem

Poczucie odrywania ukrytych prawd dotyczących rzeczywistości

Poczucie stworzenia głębokiej romantycznej więzi z AI

Rozwój:

Zaczyna się od użycia AI do pomocy w żmudnych, nudnych codziennych zadaniach co sprawia, że oswajamy się z algorytmami i zaczynamy im ufać

Z biegiem czasu użytkownicy zaczynają także używać algorytmów AI do bardziej osobistych czy filozoficznych zagadnień

Algorytmy AI są tak zaprojektowane, aby zwiększać zaangażowanie użytkowników, m. in. poprzez ciągłe potwierdzanie naszych przekonań i tu zaczyna się robić ślisko. Im więcej używamy AI, tym bardziej algorytmy wzmacniają tematy które są dla nas ciekawe i ważne , jednocześnie zwiększając nasze zaangażowanie poprzez walidacje naszych poglądów, bez względu na to czy się mijają z rzeczywistością czy nie

Pułapka sykofancji – dodatkowo badania nad użyciem AI w kontekście terapeutycznym potwierdziły, że w przypadku urojeń algorytmy nie zakwestionują użytkownika oraz jego przekonań tylko się z nim sprzymierzą, gdyż sykofancja (nadmierne schlebianie) jest wbudowana w modele

Psychoza a technologia:

Nic nowego, ludzie od stuleci włączali dostępne technologie do swoich halucynacji i urojeń, a ich forma zmieniała się wraz z rozwojem i naszym zrozumieniem technologii, np. wraz z rozwojem radia i telewizji pojawili się pacjenci cierpiący na urojenia związane z tym rodzajem technologii, a wraz z rozwojem telefonii komórkowej zwiększyła się ilość pacjentów przekonanych o byciu śledzonych poprzez nadajniki 5G. Jednak warto zauważyć, że do tej pory nie mieliśmy możliwości prowadzenia ,,dialogu” z radiem czy telewizorem, tak jak mamy możliwość z algorytmami AI.

Podatność na psychozę:

Wiele badań nad schizofrenią wskazuje, iż osoby chore nadmiernie przypisują myśli i intencje innym podmiotom. Oznacza to, że mają skłonność do zakładania, że niejednoznaczne działania społeczne są celowe i skierowane do nich oraz mogą dostrzegać znaczące powiązania stojące za całkowicie przypadkowymi zdarzeniami.

Chorzy często mają tendencję do mylenia słów lub obrazów wygenerowanych wewnętrznie jako pochodzących z zewnątrz.

Jedna z firm sprzedających AI wprowadziła szereg nowych modeli i funkcji, z których jedna to funkcja „pamięci”, dzięki której algorytmy mogą zapamiętywać określone informacje, takie jak imię użytkownika oraz imiona członków rodziny i przyjaciół, preferencje dotyczące tonu komunikacji, długoterminowe cele i bieżące projekty. Widać tu wyraźnie w jaki sposób urojenia referencyjne i prześladowcze mogłyby się nasilać poprzez włączenie szczególnie istotnych, osobiście istotnych informacji w komunikacji z użytkownikami. Ponadto użytkownicy mogą nie być świadomi zakresu, w jakim niektóre szczegóły są zapisywane w pamięci algorytmów. Zapomnienie, że wcześniej wspomniano kluczowe lub osobiste informacje, a następnie zobaczenie ich pojawiających się w osobnej dyskusji w późniejszym czasie, może wywoływać podejrzenia o transmisję myśli lub ich wydobywanie

Wiele badań potwierdziło, że modele AI mogą generować złudzenia, dostarczając rozbudowane i przekonujące ale niestety nieprawdziwe narracje, które wpasowują się bezproblemowo w istniejące wcześniej podatności na psychotyczne myślenie.

Niektóre algorytmy są tak zaprojektowane by zachęcać do kontynuacji rozmowy i w związku z tym nie kwestionują użytkowników (chyba że otrzymają wystarczające wcześniejsze instrukcje) a to stanowi poważne ryzyko dla osób z zaburzeniami myślenia. Domyślnie algorytmy AI nie będą prosić użytkownika o wyjaśnienie tego, co ma na myśli, gdy ten zaczyna wykazywać zaburzoną formę myślenia, zamiast tego priorytetowo potraktują ciągłość rozmowy, płynność, uprzejmość i satysfakcję użytkownika. Zazwyczaj będzą próbować „iść na rękę” użytkownikowi, podejmując próby nadania sensu dezorganizowanym, niegramatycznym lub nieskładnym wypowiedziom, jednocześnie ignorując wszelką wyraźną dezorganizację, potencjalnie w ten sposób potwierdzając niespójność idei.

W związku z ty, ważne jest by umieć zidentyfikować potencjalne ryzyka i wyzwania, jakie algorytmy sztucznej inteligencji mogą stwarzać dla osób zagrożonych rozwojem lub już żyjących z chorobami psychotycznymi.

Duża odpowiedzialność spoczywa na projektantach algorytmów AI. Powinni ustalać ścisłe granice, unikać nakazowych lub spekulacyjnych porad oraz tworzyć ramy zarządzania zapewniające nadzór, przejrzystość, ochronę danych. Oznacza to ograniczenie dzielenia się osobistymi informacjami, które można udostępniać w celu ochrony prywatności użytkowników, komunikowanie jasnych i przejrzystych wytycznych dotyczących akceptowalnego zachowania i użytkowania oraz zapewnienie dostępnych narzędzi dla użytkowników do zgłaszania obaw, z szybkim i odpowiednim działaniem w celu zapewnienia zaufania i odpowiedzialności.

A czy algorytmy AI mogą wywołać trwały stan psychozy u osoby bez historii chorób psychicznych i bez nadmiernych czynników ryzyka? Na obecny moment pojedyncze studia przypadków wydają się potwierdzać tę tezę, ale kwestia ta nie jest jasna i powinna być przedmiotem pilnych badań. Pod uwagę trzeba by wziąć dodatkowe znane czynniki zwiększonego ryzyka jak czynniki genetyczne lub środowiskowe (np. nadużywanie substancji psychoaktywnych czy doświadczenie traumy).

Badania z 2025r opublikowane w Psychology Today donoszą, że kolejna grupa osób bardziej podatnych na rozwiniecie problemów psychicznych w związku z użyciem modeli AI obejmuje osoby z wysokim wynikiem na Skali Neurotyzmu.

Jak rozpoznać czy problem mnie dotyczy.

Pierwszy etap psychozy może być subtelny. Objawy mogą obejmować:

• nietypowe lub paranoiczne myśli

• redukcja kontaktów towarzyskich

• zmiany w śnie, apetycie lub energii

• uczucie niepokoju lub dezorientacji

• zaniedbywanie codziennych obowiązków

• nadmierne poleganie na algorytmach sztucznej inteligencji w celu uzyskania wskazówek

• trudności w odróżnianiu treści AI od rzeczywistości

• silne emocjonalne przywiązanie do modelu AI

Jeśli Ty lub ktoś Ci bliski zauważy te objawy, ważne jest, aby zasięgnąć porady medycznej.

Zapobieganie

Jeśli zauważysz zmiany psychiczne związane z korzystaniem z algorytmów AI:

• Rób przerwy od AI i ograniczaj interakcję z AI. Może pomóc również unikanie innych form korzystania z ekranów przez pewien czas.

• Jeśli spędzałeś czas do późna w nocy, korzystając z narzędzi AI, możesz potrzebować przerwy, aby uregulować sen

• Trzymaj urządzenia z dala od sypialni i staraj się, aby to miejsce służyło tylko do odpoczynku.

• Spędzaj czas z przyjaciółmi, rodziną i angażuj się w działania w rzeczywistym świecie, aby ugruntować swoje życie w rzeczywistości.

• Unikaj używania algorytmów AI jako zamiennika wsparcia medycznego lub emocjonalnego.

• Szukaj pomocy u specjalisty ds. zdrowia psychicznego, jeśli objawy są poważne lub nie ulegają poprawie.

Autor: mgr Katarzyna Olenkiewicz-Martyniszyn, psycholog online

Źródła:

Umów konsultację online z psychologiem